We hebben een nieuwe strategie nodig tegen criminele inmenging
De huidige aanpak van criminele inmenging kost steeds meer geld, terwijl de georganiseerde criminaliteit niet minder maar juist meer invloed krijgt. Dat blijkt uit het gezaghebbende Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland (2026). Mediacommentaren geven aan dat Nederland trekken van een “narcostaat” krijgt. Het is daarom tijd voor verandering van strategie.
De huidige aanpak richt zich sterk op het opsporen en vervolgen van criminelen, het opwerpen van barrières en het verstoren van criminele netwerken en geldstromen. Dat blijft noodzakelijk. Maar als criminelen erin slagen toegang te krijgen tot legale organisaties en daar invloed weten op te bouwen, dan is alleen repressie niet genoeg.
Kern van de vernieuwde strategie is te starten bij bedrijven en publieke organisaties die kwetsbaar zijn voor criminele inmenging. Daar vinden criminele organisaties hun entree en begint de besmetting. Dat betekent reactievermogen ontwikkelen zodat criminelen buitengehouden worden. Reactievermogen is ook nodig als criminele invloed zich in organisaties heeft genesteld. Door te starten bij organisaties kan er eerder en diepgaander worden ingegrepen dan nu het geval is.
Besmetting
Een jachthaven waar een beheerder tegen betaling zijn ogen sluit voor onbekende vaartuigen die ’s nachts aanmeren. Een leerling die structureel afwezig is op school. Niet door ziekte of doordat hij als jonge mantelzorger thuis moet bijspringen, maar omdat hij is geronseld om drugs, geld of wapens te vervoeren. Een stagiaire die bij de financiële afdeling van een gemeente het banknummer op aanmaningen verandert. Een voetbalclub waarvan de sponsorgelden bij nader inzien via een schimmig netwerk lopen. Het zijn voorbeelden uit de dagelijkse praktijk en ze laten zien dat criminele inmenging elke organisatie kan raken: een bedrijf, een school, een overheidsinstelling, een sportvereniging.
Dit themanummer gaat over dat fenomeen: criminele inmenging. En over wat er in essentie gebeurt als criminelen je organisatie binnendringen. Criminele inmenging is niet alleen een veiligheids- of integriteitsvraagstuk, maar juist ook een cultuurvraagstuk dat aandacht van de leiding vereist.
Wanneer criminelen samenwerken met medewerkers of invloed krijgen binnen een organisatie, verandert er meer dan alleen een proces of een systeem. Normen, loyaliteiten en omgangsvormen verschuiven mee. Medewerkers blijven niet langer uitsluitend gericht op de doelen van de organisatie, maar — direct of indirect — dienen zij ook de belangen van criminele netwerken. Zo sluipen kenmerken van criminele culturen naar binnen: zwijgen, wegkijken, zelfverrijking, minachting voor wet- en regelgeving, intimidatie, angst, afpersing en (dreigen met) geweld. Wat begint als beïnvloeding van één individu, kan uitgroeien tot een collectieve dynamiek waarin afwijkend gedrag binnen een organisatie normaal gaat lijken.
Cultuur onderbelicht
Verrassend genoeg blijft de organisatiecultuur in de aanpak van criminele inmenging vaak onderbelicht. Organisaties investeren vooral in barrières: screening, toezicht, camera’s, arbeidsrechtelijke en strafrechtelijke interventies. Nuttig, maar eenzijdig want zonder aandacht voor de organisatiecultuur blijven belangrijke signalen én interventiemogelijkheden voor het management buiten beeld.
Een cultuurbril laat zien dat sommige organisaties kwetsbaarder zijn dan andere. Gesloten culturen, sterke interne loyaliteiten, zwijgculturen en het toedekken van problemen vergroten de voedingsbodem voor criminele inmenging. Openheid, aanspreekbaarheid, sociale verbondenheid en transparantie bieden juist bescherming. Wie criminele inmenging wil begrijpen en bestrijden, moet daarom juist kijken naar de cultuur van organisaties en interventies inzetten die de cultuur ombuigen en weerbaarder maken. In dit themanummer zoeken we naar gerichte cultuurinterventies, als aanvulling op wat bedrijven, verenigingen, publieke instellingen, politie, het Openbaar Ministerie, gemeenten en hun samenwerkingsverbanden al doen.
Dat brengt ons bij een woord dat bewust ontbreekt in de vorige alinea’s: ondermijning. Dat is de gangbare term voor het beschreven fenomeen, maar de betekenis daarvan is diffuser dan het op eerste gezicht lijkt. ‘Ondermijnen’ komt als begrip uit de vroegere oorlogsvoering: vijanden groeven mijngangen onder vestigingssteden om de muren te laten instorten, waarna de troepen naar binnen konden. Het woord duidt dus vooral op destructief gevaar van buitenaf. Maar een bedrijf is geen vesting en destructie van een bedrijf is geen doel. Het binnendringen is doorgaans niet het probleem en het gebeurt gemakkelijk. Waar het gevaar werkelijk uit bestaat, is wat er na die binnenkomst ontstaat: een parasitaire vermenging van onder- en bovenwereld, van criminele en legale belangen, netwerken en praktijken. Daarom is ‘inmenging’ een beter woord dan ‘ondermijning’. Met het gebruik van dat begrip ontstaat een belangrijke vraag: hoever is die inmenging in onze maatschappij en onze organisaties gevorderd, en welke prioriteit verdient de aanpak ervan?
Een route door het themanummer
Criminele inmenging laat zich niet vangen in één definitie, één sector of één aanpak. In dit themanummer bekijken we het fenomeen vanuit verschillende perspectieven. We beginnen bij de aard en omvang van het probleem, gaan vervolgens naar een aantal concrete praktijkvoorbeelden waar criminele inmenging zichtbaar wordt en sluiten af met de vraag wat organisaties daartegen kunnen doen.
Het fenomeen in beeld
Wat verstaan we onder criminele inmenging en hoe groot is het probleem? In De lange arm van criminele inmenging schetsen we de omvang en impact van criminele inmenging in Nederland. Dit pleit voor een nieuwe strategie, waarin organisaties zelf nadrukkelijk aan zet zijn. Het artikel De invloed van criminele inmenging op de de bedrijfscultuur zoomt vervolgens in op wat er binnen organisaties kan gebeuren. Het laat zien hoe een geleidelijke vermenging kan ontstaan en hoe een organisatie daarbij steeds meer kenmerken van een criminele organisatie kan gaan vertonen. Wil je meer weten over wat signalen zijn van criminele inmenging, luister dan naar de podcast waarin Alex Straathof hierover wordt geïnterviewd.
Criminele inmenging in de praktijk
Vervolgens verplaatsen we de blik naar concrete situaties en sectoren. In een artikel over de sierteelt laten we zien hoe criminele inmenging binnen deze specifieke branche vorm krijgt. Ook kijken we naar de rol van jongeren. “Even een klusje doen”: jongeren in de criminaliteit beschrijft hoe jongeren stap voor stap bij criminaliteit betrokken kunnen raken.
De school is daarbij een belangrijke plek om signalen op te vangen. Twee leerkrachten vertellen in Docenten: Wij zien jongeren als eerste afglijden wat zij in en rond de schoolmuren tegenkomen en welke rol scholen kunnen spelen bij het herkennen van jongeren die dreigen af te glijden. Ook spreken we met onderzoeker Sven Janssen, projectleider van een brancheonderzoek naar criminaliteit binnen het mkb. In Criminelen aan de poort: hoe maak je ondernemers weerbaar? gaat hij in op de vraag hoe ondernemers hun weerbaarheid kunnen vergroten.
Van inzicht naar aanpak
Het laatste deel van het themanummer staat in het teken van interventies. Wat kunnen organisaties doen wanneer criminele inmenging zich aandient, en welke aanpak past bij de verschillende stadia waarin dit proces zich kan ontwikkelen?
In het artikel Guardian Scripting: hoe ondernemers grip krijgen op criminele inmenging besteden we aandacht aan deze methode die helpt om systematisch te onderzoeken waar reguliere bedrijfsprocessen raken aan criminele processen. In een interview licht onderzoeker Jimmy Maan toe hoe deze methode werkt en hoe organisaties hiermee hun weerbaarheid tegen criminele inmenging kunnen versterken.
We sluiten af met de longread Cultuurinterventies tegen criminele inmenging die uitgebreid ingaat op de vraag wat ondernemers kunnen doen tegen criminele inmenging. We laten zien welke interventies in verschillende stadia van inmenging nodig kunnen zijn.
Zo beweegt dit themanummer zich van begrijpen en herkennen naar handelen: van de aard en omvang van criminele inmenging, via concrete praktijksituaties, naar manieren waarop organisaties zich hiertegen kunnen weren.
Meerdere reviewers hebben bijgedragen aan dit themanummer. Wij danken Edo Smid (advocaat in Amsterdam), David Polinder (Managing Director van ViaFormance) en Erik Essen (organisatieadviseur gemeente Haarlemmermeer). Ook Rens Machielse willen we graag noemen: speciaal voor de podcast componeerde hij de muziek.
We hopen dat deze publicatie je inspireert en aan het denken zet. Heb je ideeën, ervaringen of opmerkingen naar aanleiding van wat je hebt gelezen? We zijn benieuwd naar je reactie. Je kunt ons bereiken via info@platformcultuurverandering.nl.