Thema #3 Criminele inmenging

Guardian Scripting: hoe ondernemers grip krijgen op criminele inmenging

Alex Straathof en Rita van Dijk interviewen criminoloog Jimmy Maan, oktober 2026

Een verhuurmakelaar die vlak voor de sleuteloverdracht toch twijfelt aan een identiteitsbewijs. Een jachthavenmeester die ’s nachts een onbekende boot ziet aanmeren. Voor veel ondernemers voelt ondermijnende criminaliteit als iets dat je overkomt: een lastige klant, een raar gevoel bij een transactie, een medewerker die zich net iets te veel bemoeit met een lading. Losse signalen, die zelden bij elkaar worden gelegd.

Jimmy Maan

Precies dat bij elkaar leggen is waar criminoloog Jimmy Maan zich mee bezighoudt. Hij is werkzaam als senior onderzoeker bij Avans Hogeschool en buitenpromovendus bij Maastricht University waar hij promotieonderzoek doet naar guardian scripting in de aanpak van georganiseerde criminaliteit. De basisgedachte van scripting-methoden is dat de stappen die mensen zetten om hun doelen te bereiken – van criminelen tot ondernemers en veiligheidspartners – in kaart kunnen worden gebracht. Wie vervolgens die stappen naast elkaar legt, ziet waar criminele routines de eigen bedrijfsvoering raken, en waar dus ruimte ligt om ze te doorbreken. In dit interview legt Maan uit hoe scripting werkt en wat guardian scripting daaraan toevoegt.

Wat is crime scripting?

“Criminelen gebruiken, net als iedereen, routinematige stappen om hun doelen te bereiken. Zo’n reeks stappen kan worden weergegeven in een crime script. Bijvoorbeeld bij een woninginbraak bestaat het script uit de volgende stappen:

  1. vinden naar een geschikte woning
  2. inbreken en diefstal
  3. wegkomen
  4. verkoop van het gestolen goed aan een heler
  5. verdeling van de opbrengst.”

“Criminaliteit vindt niet willekeurig plaats. Wat die stappen laten zien is welke gelegenheden nodig zijn om woninginbraak succesvol te laten plaatsvinden. Volgens de bekende routine activity theory ontstaat die gelegenheid pas wanneer drie dingen samenkomen: een gemotiveerde dader, een geschikt doelwit en de afwezigheid van iemand die daar op dat moment effectief toezicht op houdt: een capable guardian. Die drie moeten elkaar op dezelfde plek en op hetzelfde moment treffen. Dat verklaart waarom er op bepaalde plekken structureel meer criminaliteit voorkomt dan op andere. Dit geldt ook op het niveau van individuele ondernemingen.

Voor ondernemers is dat relevant omdat zij zelf, vaak zonder het te beseffen, onderdeel zijn van die gelegenheidsstructuur. Als ondernemer kun je met name die derde factor, het toezicht op de eigen onderneming, beïnvloeden. Daarom is het zo belangrijk te leren zien waar een crime script raakt aan je eigen bedrijfsproces.

Lees ook

Criminelen aan de poort: hoe maak je ondernemers weerbaar?

Er zijn verschillende raakpunten, bijvoorbeeld als het gaat om drugscriminaliteit. Een eerste voorbeeld hiervan is: je producten of dienstverlening worden gebruikt voor de opslag of productie van drugs. Hierbij valt te denken aan misbruik van verhuurd vastgoed. Een tweede ligt op het vlak van logistiek en infrastructuur. Een voorbeeld hiervan is als je transportfunctie wordt misbruikt voor smokkel van drugs of andere illegale goederen. De financiële stromen vormen een derde raakpunt. Dit is aan de orde als crimineel geld via de kasstromen van je bedrijf wordt witgewassen.”

"Waar raakt het crime script aan het eigen bedrijfsproces?"

Wat kunnen ondernemers doen om hun kwetsbaarheid te beperken?

“Allereerst gaat het erom inzicht te krijgen in waar een crime script raakt aan het eigen bedrijfsproces. Vervolgens is de vraag wie daarop kan toezien en waar nodig kan ingrijpen. Hier komt de capable guardian in beeld. Dit kunnen ondernemers en werknemers zijn, maar ook externen zoals klanten of publieke partners. Al deze betrokkenen spelen een bewuste of onbewuste rol in het toezicht. Door bewust in te zetten op goede samenwerking kan dit toezicht verder worden versterkt. Dit samenspel van doeltreffend en goed georganiseerd toezicht noem ik, in navolging van de Engelstalige literatuur, capable guardianship.”

Kun je een voorbeeld geven?

“We hebben in een recent onderzoek gekeken naar onder andere jachthavens. Jachthavens zijn kwetsbaar voor de import van cocaïne. Omdat grote havens als Rotterdam steeds meer effectieve maatregelen nemen, zoeken criminelen nieuwe wegen voor het aan land brengen van drugs. Het gevolg is dat het uithalen van cocaïne minder vaak gebeurt in havens en meer op open zee. Daarom heeft een criminele organisatie behoefte aan schepen. Dat kan een zeiljacht zijn of een zeewaardige motorboot. Die kan worden gehuurd, gekocht of gestolen. Vervolgens is er een geschikte ligplaats nodig. Dus wordt er gezocht naar jachthavens die in de ogen van criminelen veilig zijn. Ze hebben weinig toezicht, of het zijn juist hele drukke havens waar je minder opvalt. Andere overwegingen zijn: kun je er contant betalen? Is het terrein ‘s nachts toegankelijk? Kun je de haven verlaten zonder te worden gezien? In het crime script van de criminele ondernemer gaat het om stappen zoals drugs uithalen, het overbrengen naar een jachthaven, het opslaan van de drugs en het doorzetten van de drugs naar de transport- en verkoopketen.

Wat zijn belangrijke hobbels om te komen tot guardianship?

“Er is altijd een spanning tussen de ondernemer die geld moet verdienen en veiligheid. Als een ondernemer allerlei checks en barrières in zijn bedrijfsproces inbouwt en concurrenten doen dat niet, dan benadeelt deze ondernemer op de korte termijn zijn concurrentiepositie. Ondernemers willen wel weerbaarder worden, maar het mag geen of heel weinig invloed hebben op de bedrijfsvoering. Ondernemers gaan ook niet snel melden. Ze weten vaak niet wat ze na een melding kunnen verwachten, of hebben eerder gemeld en geen terugkoppeling gekregen over wat ermee is gedaan. Dat kan leiden tot teleurstelling waardoor zij een volgende keer afzien van melden. Ook hun gevoel van veiligheid speelt hierbij een rol. Ondernemers willen vaak wel aan de bel trekken, maar bij wie doe je dat? En handelt de persoon in wie je vertrouwen stelt werkelijk in jouw belang?

Maar als de nood hoog is, als er bijvoorbeeld medewerkers worden bedreigd, dan wordt er ook gekeken naar de overheid.”

Guardianship: wie kan toezien en wie kan ingrijpen?

Wat voegt guardian scripting daar aan toe?

“Guardian scripting voegt een derde laag toe aan het crime script en het bedrijfsproces: het samenwerkingsscript van de mensen en partijen die zich gezamenlijk teweerstellen tegen criminele inmenging. Vervolgens koppel je daar concrete interventies aan: wat kan die persoon of partij daadwerkelijk doen om misbruik van bedrijfsprocessen te voorkomen?

Dit kunnen bijvoorbeeld interventies zijn die de mogelijkheden voor criminelen om misbruik te maken verkleinen, bijvoorbeeld door beter toezicht te houden op opvallende bezoekersstromen. Guardianship beperkt zich niet tot ondernemers. In een script rondom een onderneming is de rol van de ondernemer belangrijk, maar ook die van het personeel en mensen die bijvoorbeeld onderhoudsdiensten verrichten. De gemeente is een actor, de politie en ook de branchevereniging. Door guardian scripting kan er een samenspel ontstaan tussen de belangrijkste actoren. De ondernemer kan de locatie minder aantrekkelijk maken voor crimineel misbruik. De branchevereniging kan een vertrouwenspersoon aanstellen waar je terecht kunt met vragen. Bijvoorbeeld, een ondernemer krijgt signalen binnen, maar weet niet goed waar die op duiden en wat er vervolgens gedaan moet worden. De vraag is dan: hoe kom ik meer te weten over wat anderen zien? Het uiteindelijke doel is om meer toezicht te organiseren en gerichte barrières op te werpen tegen crimineel misbruik.

Een guardian script maakt dat proces inzichtelijk. Er zijn verschillende uitwerkingen denkbaar, maar globaal kan het bijvoorbeeld gaan om de fasen preparatie, pre-activiteit, activiteit en post-activiteit. Per fase maak je inzichtelijk wie welke rol heeft en wat ervoor nodig is om die rol effectief in te vullen.

In de preparatiefase gaat het bijvoorbeeld om het scheppen van de basisvoorwaarden om grip te krijgen op een probleem. Ben je zowel qua kennis als fysieke aanwezigheid voldoende in staat signalen te herkennen? Ken je je personeel? De fase pre-activiteit gaat over het scheppen van de voorwaarden om effectief in te kunnen grijpen, mocht het toch mis dreigen te gaan. Zorg dat je weet hoe je het gesprek aan moet gaan met de gemeente of de politie en dat je weet wie je binnen die organisatie moet betrekken. In de fase activiteit wordt daadwerkelijk ingegrepen: de interventie wordt uitgevoerd. De post-activiteitfase richt zich op nazorg en herstel. Hoe herstel je de bedrijfsvoering weer naar de gewenste situatie? En hoe zorg je ervoor dat de geleerde lessen ook daadwerkelijk leiden tot veranderingen in de werkwijze en organisatiecultuur?

Door succesvol uitgevoerde interventies structureel vast te leggen, ontstaat een overzicht van best-practices om in te grijpen, bijvoorbeeld op criminele inmenging. In mijn eigen proefschrift kijk ik overigens breder dan alleen naar interventies van ondernemers en betrek ik ook de rol van overheidspartners. Tegelijk moeten we realistisch blijven over wat we van deze aanpak mogen verwachten: guardian scripting is als methode nog volop in ontwikkeling.”

Hoe komt guardianship op gang?

“Signalen moeten worden herkend, zoals een medewerker die opvallend vaak buiten werktijden op kantoor aanwezig is of medewerkers die zich te veel willen bemoeien met bepaalde transporten. Veel ondernemers willen ingrijpen op problematische situaties. Verhuurmakelaars die er op het laatste moment achter komen dat een identiteitsbewijs van een aanstaande klant vals is. Eigenaren van vakantieparken die een vermoeden hebben dat verhuur leidt tot tijdelijke drugslabs. Een horecaondernemer die een huisdealer eruit wil werken. Een duidelijk doel stellen is dan cruciaal. Dat betekent onder andere dat je je bewust moet worden van je kwetsbaarheden. Wat is het crime script dat zich hier kan afspelen? Wie is er binnen de onderneming het eerst aan zet. Welke interventies kunnen er worden ingezet en heb ik op dat vlak mijn processen op orde? Zijn er partijen buiten de onderneming nodig om in te zetten? Wie gaat welke rol spelen in het guardian script?”

Handel voordat signalen zich opstapelen

Wat opvalt in dit gesprek is dat weerbaarheid geen kwestie is van meer regels of meer wantrouwen. Het begint bij iets kleiners: weten welke stappen criminelen zetten, en zien waar die stappen samenvallen met je eigen bedrijfsproces. Pas dan wordt duidelijk wie aan zet is (de ondernemer, de baliemedewerker, de wijkagent) en wat er nodig is om die rol ook waar te maken.

Makkelijk is dat niet. Ondernemers die extra barrières inbouwen, lopen het risico klanten te verliezen aan concurrenten die dat niet doen. En wie eenmaal een melding heeft gedaan zonder ooit iets terug te horen, doet dat niet snel nog een keer. Guardian scripting biedt daarvoor geen kant-en-klare oplossing, maar in potentie wel een startpunt van hoe je effectief barrières kunt opwerpen in specifieke situaties, wie dat kunnen doen, en hoe die partijen — van ondernemer tot branchevereniging en politie — elkaar kunnen vinden om succesvol te interveniëren.

Voor ondernemers betekent het: niet wachten tot de signalen zich opstapelen, maar nu al de vraag stellen: welk script kan zich afspelen in jouw branche en onderneming en ben je in staat om hier effectieve barrières tegen op te werpen?