Een restauranthouder die het hoofd amper boven water houdt, krijgt een reddingsboei aangeboden door een vriendelijke investeerder. Die wil geen aandelen, geen zeggenschap, alleen dat zijn naam op wat facturen staat. Fiscaal handig, heet het. Wat de ondernemer niet weet: zijn zaak is inmiddels een doorgeefluik voor zwart geld.
Een verhuurder van garageboxen vraagt zich op een avond af waarom er zo laat nog gelost wordt bij een van zijn huurders. Hij denkt: niet mijn zaak. Want zodra je weet wat er in die dozen zat, ben je medeplichtig, tenzij je het zelf meldt. En wanneer is het eigenlijk te laat?
Hoe ver staat criminele inmenging eigenlijk van de gemiddelde ondernemer af? Veel minder ver dan die ondernemer vaak zelf denkt. De centrale vraag in dit artikel is dan ook: hoe kun je als bonafide ondernemer herkennen dat criminelen gebruik maken van jouw bedrijf en wat kun je daartegen doen?
Het antwoord begint met een ongemakkelijke vaststelling: de meeste ondernemers denken dat dit soort problemen bij anderen speelt. Totdat het henzelf treft.
Vijf branches onder de loep
In 2024 publiceerde het ministerie van Justitie en Veiligheid de Handreiking kwetsbare branches in de strijd tegen georganiseerde, ondermijnende criminaliteit. De handreiking onderscheidt vier manieren waarop criminelen gebruik kunnen maken van bonafide bedrijven: crimineel misbruik, crimineel gebruik, criminele infiltratie en criminele dekmantelbedrijven.
Sven Janssen
Het Platform Veilig Ondernemen Nederland (PVON) vroeg zich af hoe ze deze handreiking concreet konden operationaliseren voor ondernemers. Onderzoeker Integrale Veiligheidskunde Sven Janssen, verbonden aan Avans Hogeschool, en zijn team schreven een voorstel en kregen de opdracht om de handreiking in praktijk te brengen. Het dekmantelbedrijf dat puur wordt opgericht om criminele activiteiten te verhullen, valt buiten de scope van het onderzoek. De focus ligt op de bonafide ondernemer die onbedoeld, of geleidelijk, in het vizier komt van criminele organisaties.
Om de handreiking te verankeren in de praktijk, zijn vijf branches bij het onderzoek betrokken via VNO-NCW en MKB-Nederland: Cumela (grondverzet en meststoffendistributie), Koninklijke Horeca Nederland (bistro’s en cafés), Vastgoed Nederland (specifiek de verhuurmakelaardij in de particuliere sector), Hiswa Recron (jachthavens) en de transportsector, met name de import van producten uit hoog-risicolanden in Zuid-Amerika via het GroenteFruithuis.
Criminelen denken in processen, ondernemers ook
De onderzoeksmethode die Sven Janssen en zijn team kozen, is crime scripting: je redeneert vanuit een delict. Je brengt in kaart hoe het criminele bedrijfsproces eruitziet — van acquisitie van grondstoffen tot productie, transport, afzet — en vergelijkt dat vervolgens met het bonafide bedrijfsproces van bedrijven in een specifieke branche.