Thema #3 Criminele inmenging

Criminelen aan de poort: hoe maak je ondernemers weerbaar?

Rita van Dijk en Alex Straathof interviewen onderzoeker Sven Janssen, oktober 2026

Een restauranthouder die het hoofd amper boven water houdt, krijgt een reddingsboei aangeboden door een vriendelijke investeerder. Die wil geen aandelen, geen zeggenschap, alleen dat zijn naam op wat facturen staat. Fiscaal handig, heet het. Wat de ondernemer niet weet: zijn zaak is inmiddels een doorgeefluik voor zwart geld.

Een verhuurder van garageboxen vraagt zich op een avond af waarom er zo laat nog gelost wordt bij een van zijn huurders. Hij denkt: niet mijn zaak. Want zodra je weet wat er in die dozen zat, ben je medeplichtig, tenzij je het zelf meldt. En wanneer is het eigenlijk te laat?

Hoe ver staat criminele inmenging eigenlijk van de gemiddelde ondernemer af? Veel minder ver dan die ondernemer vaak zelf denkt. De centrale vraag in dit artikel is dan ook: hoe kun je als bonafide ondernemer herkennen dat criminelen gebruik maken van jouw bedrijf en wat kun je daartegen doen?

Het antwoord begint met een ongemakkelijke vaststelling: de meeste ondernemers denken dat dit soort problemen bij anderen speelt. Totdat het henzelf treft.

Vijf branches onder de loep

In 2024 publiceerde het ministerie van Justitie en Veiligheid de Handreiking kwetsbare branches in de strijd tegen georganiseerde, ondermijnende criminaliteit. De handreiking onderscheidt vier manieren waarop criminelen gebruik kunnen maken van bonafide bedrijven: crimineel misbruik, crimineel gebruik, criminele infiltratie en criminele dekmantelbedrijven.

Sven Janssen

Het Platform Veilig Ondernemen Nederland (PVON) vroeg zich af hoe ze deze handreiking concreet konden operationaliseren voor ondernemers. Onderzoeker Integrale Veiligheidskunde Sven Janssen, verbonden aan Avans Hogeschool, en zijn team schreven een voorstel en kregen de opdracht om de handreiking in praktijk te brengen. Het dekmantelbedrijf dat puur wordt opgericht om criminele activiteiten te verhullen, valt buiten de scope van het onderzoek. De focus ligt op de bonafide ondernemer die onbedoeld, of geleidelijk, in het vizier komt van criminele organisaties.

Om de handreiking te verankeren in de praktijk, zijn vijf branches bij het onderzoek betrokken via VNO-NCW en MKB-Nederland: Cumela (grondverzet en meststoffendistributie), Koninklijke Horeca Nederland (bistro’s en cafés), Vastgoed Nederland (specifiek de verhuurmakelaardij in de particuliere sector), Hiswa Recron (jachthavens) en de transportsector, met name de import van producten uit hoog-risicolanden in Zuid-Amerika via het GroenteFruithuis.

Criminelen denken in processen, ondernemers ook

De onderzoeksmethode die Sven Janssen en zijn team kozen, is crime scripting: je redeneert vanuit een delict. Je brengt in kaart hoe het criminele bedrijfsproces eruitziet — van acquisitie van grondstoffen tot productie, transport, afzet — en vergelijkt dat vervolgens met het bonafide bedrijfsproces van bedrijven in een specifieke branche.

Lees ook

Guardian scripting

De logica is simpel maar krachtig: waar overlappen die twee processen? Op welk moment heeft de crimineel de ondernemer nodig, en voor wat? Dat inzicht maakt het mogelijk om gerichte maatregelen te nemen: je maakt je eigen onderneming minder aantrekkelijk als schakel in de criminele keten.

De focus ligt op polydrugscriminaliteit, een term van de landelijke expertise-eenheid van de politie die alle vormen van drugscriminaliteit omvat. Het product (xtc, cocaïne, synthetische drugs) maakt voor de crimineel niet zoveel uit. Wat telt is de winstmarge. “Vroeger was dat boter en tabak hier in de regio”, vertelt Sven. “Tegenwoordig zijn het xtc-pillen en cocaïne.”

“Twee weken geleden is hier nog een restpartij cocaïne gevonden tussen de bananen van de Lidl” illustreert Janssen. “Die zijn ze blijkbaar vergeten bij het uithalen. Dat waren heel dure bananen. Zodra zo’n lading door de controles is, eerst door de havencontroles in Zuid-Amerika en daarna door die van Nederland, zit de drugs binnen je onderneming. En dan verschijnt die crimineel bij jou aan de deur en zegt: jij hebt iets van mij en dat kost me heel veel knaken. Dan begint de echte druk.”

Wat zijn de kwetsbaarheden die in alle branches terugkomen?

Sven Janssen: “De eerste is de dienstverlenende houding van ondernemers. Dat klinkt als een compliment, maar het is ook een risico. Wanneer ga je daarin te ver? Wanneer is het niet meer dienstverlenend maar zitten criminelen in je zaak omdat je te faciliterend bent. Neem Cumela, de grondverzetbedrijven. Je hebt een klus en komt met groot materieel. Het kost al een hoop geld om die van A naar B te krijgen. De klus is klaar, de sfeer is goed en dan vraagt de klant of je nog even een kuil van twee bij twee wil graven. Zeg dan maar eens nee. Want die klant ken je al lang en het is een goede klus. Maar wat graaf je eigenlijk? Voor wie? Je weet het niet.”

Bij horecaondernemers speelt hetzelfde. Wanneer ga je te ver in het faciliteren van je gasten? Die grens is moeilijk te trekken, zeker als je al jarenlang een vertrouwensrelatie hebt.”

En verder?

“Een tweede kwetsbaarheid is de beperkte en gefragmenteerde informatiepositie. De verhuur van woningen gebeurt vaak in een stroman-constructie. De woningen worden verhuurd aan iemand zonder dat die persoon ooit de woning betrekt. Maar de huur wordt wel een jaar vooruitbetaald. De woning wordt vervolgens gebruikt voor de opslag van wapens, geld of drugs. Als productielocatie of als een soort safe house. Als verhuurmakelaar kun je een kandidaat-huurder nauwelijks goed screenen. De informatie die je daarvoor nodig hebt, zit verspreid over allerlei bronnen. Vroeger was er een verkeerslichtsysteem waarbij je de politie kon raadplegen: groen, oranje of rood? Dat is door de privacywetgeving vakkundig de nek omgedraaid. Ondertussen draait de pandeigenaar — niet de makelaar — op voor de gevolgen als het misgaat: leidingen die uit de muren zijn getrokken, een kapotte energiemeter, een sluiting van het pand door de burgemeester.”

Jullie noemen ook de menselijke schakel als kwetsbaarheid.

“Er zijn mensen in organisaties die zitten op posities die gigantisch interessant zijn voor criminelen. Maar deze posities worden niet beschouwd als risicovol. Denk aan de vrachtwagenchauffeur die toegang heeft tot het laaddock. En die daar ook als hij ’s avonds en in het weekeinde als hij terugkomt van een internationale rit, zijn ding kan doen zonder dat daar toezicht is. Een ander voorbeeld is de beheerder van het pand. Hij wordt vaak over het hoofd gezien als het gaat om risicovolle posities maar heeft wel de loper en kan daarmee overal naar binnen lopen. Ook een hoge doorloop van personeel maakt je kwetsbaar. En dan heb ik het nog niet over uitzendkrachten en seizoensarbeiders. Je weet niet wie je in huis haalt en kunt er geen band mee opbouwen.”

“Het gaat er ook om hoeveel oog je hebt voor medewerkers. Bijvoorbeeld de barmedewerker van achttien jaar die al voor de tiende keer wordt lastiggevallen maar niemand grijpt in. Ik durf er mijn hand voor in het vuur te steken dat, als zo’n medewerker een keer iets ziet wat niet door de beugel kan, zij dan denkt: waarom zou ik het melden. Een kwetsbaarheid is ook als medewerkers financieel in zwaar weer verkeren, bijvoorbeeld door ruzie thuis, onder curatele stelling of schulden. Als je een cultuur hebt van het boeit me niet wat er met jou aan de hand is. Want dan komt er net iemand voorbij die de tankbeurt voor je medewerker betaalt, of een cadeautje voor het zoontje regelt. Criminelen zijn heel goed in het vinden van die zwakke schakels.”

Veel ondernemers denken: “dat speelt toch niet bij ons?”

“Dat is de vierde grote kwetsbaarheid: onbekendheid met de modus operandi van criminelen. We hebben veel ondernemers gesproken die beginnen met “dat kan bij ons niet”. En eindigen met “oh, daar had ik nooit over nagedacht”. Pas als ze het zelf hebben meegemaakt, of hebben gezien in hun directe omgeving, worden ze voorvechters. Dan denken ze: moeten we ons personeel over de breedte trainen over hoe criminelen tewerk gaan, hoe ze medewerkers benaderen en wat je daartegen kunt doen. Het is het heel moeilijk om risico’s aan de voorkant aan te tonen. Wat voorkom je nou eigenlijk? Dat is niet te kwantificeren. En een ondernemer heeft maar beperkte tijd.”

“Maar de rekening komt altijd. Soms pas jaren later”

Kun je een voorbeeld geven hoe een ondernemer verstrikt kan raken?

“Stel, een horeca-ondernemer heeft al twee jaar een prettige stamgast. Hij betaalt netjes, veroorzaakt geen gedonder en laat elke vrijdag een envelop achter. Vijfhonderd euro. Wat doe je? De vraag is welk moreel kompas je moet hebben om nee te zeggen. Zeker als die klant ook nog een keer een partytent voor je regelt die je nergens anders kunt krijgen. Of een paar jongens levert die achter de bar willen staan als het druk is. Maar de rekening komt altijd. Soms pas jaren later. Op het moment dat de schuld verrekend moet worden zit je klem. Dan is het te laat. En die schuld is opgebouwd over maanden of jaren van vriendelijkheid. Criminele invloed op je organisatie is er altijd, ook als die een tijdje aangenaam aanvoelt. De vraag is alleen hoe ver je het hebt laten gaan. Die invloed sijpelt ook door in personeelskwesties. Een medewerker die onder druk staat en weet dat zijn baas toch al laks is, meldt niets. En voor je het weet dealt iemand van onder de toonbank.”

Wat zijn manieren om criminelen buiten de deur te houden?

“Vanuit de crime scripting komen we nog met een uitwerking van de interventies per branche. Maar nu kunnen we al drie hoofdstrategieën onderscheiden, afhankelijk van de situatie en de ernst van de inmenging.

Directe confrontatie — persoonlijk of via derden. Je spreekt iemand aan op zijn gedrag en geeft duidelijk aan dat hij niet meer welkom is. We zien dat vaak bij horecaondernemers die zelf in de zaak staan. Die hebben al zo vaak gedeald met dronken en vervelende klanten. Zij voelen zich door hun ervaring gesterkt om zoiets te kunnen doen. Maar je kunt hiervoor ook een beveiliger, boa of wijkagent inschakelen. Supermarkten doen dit al lang via ontzeggingsregelingen voor winkelgebieden.

Indirecte confrontatie — via informele netwerken of extra toezicht. Als je bijvoorbeeld een criminele klant hebt en je weet van jouw netwerk dat zij die klant ook kennen en dat hij daar ook voet aan de grond probeert te krijgen. Dan kun je zo’n crimineel via je netwerk laten weten dat je dondersgoed weet wat hij wil en dat je er niet van gediend bent. Of je vraagt handhavers om in een bepaald gebied vaker te controleren. Zodra criminelen weten dat ze worden gezien, dat ze uit de anonimiteit worden gehaald, vinden ze dat vervelend.

We kennen casuïstiek uit een grote Brabantse gemeente waarbij de politie gewoon even langsgaat als er bepaalde personen in de omgeving worden gezien. Zo’n wagen wordt dan aangehouden, ze vragen naar het rijbewijs, kentekenbewijs en wat iemand komt doen. Daarna mogen ze hun weg weer vervolgen. Opnieuw, je haalt het daarmee uit de anonimiteit. Hij is gezien en dat vinden criminelen vervelend. De conclusie is dan: blijkbaar is er toezicht op mij.

Je onderneming onaantrekkelijk maken — door je businessmodel aan te passen. Een ondernemer die vervelend bezoek kwijt wil dat op dinsdag altijd komt biljarten, verkoopt simpelweg het biljart. Een ander stopt met het draaien van Hollandse muziek en gaat over op reggae. Champagne van de kaart, VIP-tafels afschaffen, oesters niet meer serveren. Dat trekt een ander publiek. Of je werkt met een smoes: “Alles gaat via mijn accountant die de oren van mijn kop vraagt” een manier om aan te geven dat transparantie de norm is in jouw bedrijf.”

"Transparantie ondermijnt het criminele bedrijfsmodel"

Wat is het belangrijkste inzicht uit het onderzoek?

“De rode draad in het onderzoek is even simpel als krachtig: transparantie ondermijnt het criminele bedrijfsmodel. Criminelen opereren in anonimiteit. Ze hebben belang bij informele, onzichtbare relaties. Zodra iemand wordt gezien, door een collega, een boa, een wijkagent, een gemeenteambtenaar, verliest de criminele modus operandi zijn kracht. Zodra je iemand uit de anonimiteit haalt, vinden criminelen dat vervelend. Tot het moment dat ze hebben geïnd, want dan gaan ze het rijkelijk vieren in Dubai. Dan is het opeens allemaal open en groot.

Transparantie geldt ook voor ondernemers die een tijdje te ver zijn gegaan. De eerste stap is dan niet zwijgen, maar juist openheid zoeken bij de juiste partners. Een wijkagent, een gemeenteambtenaar, het Platform Veilig Ondernemen, een stadsmariniersteam. Durf die hulp te vragen. Wees proactief. Laat zien dat je verandering wil.

Het gaat niet altijd over grote interventies. Soms is het één keer nee zeggen met de juiste rugdekking. Soms is het je bedrijf tijdelijk sluiten zodat je niet meer interessant bent. Soms is het een cultuurverandering op de werkvloer, zodat medewerkers weten dat ze dingen kunnen melden zonder consequenties.

Een andere hele belangrijke conclusie is voor mij: ken je mensen. Medewerkers zullen over het algemeen niet snel geneigd zijn om over te gaan tot criminele acties, tenzij ze klem zitten. Als je weet dat iemand financieel of mentaal in de problemen zit en je merkt dat dingen worden afgeschermd, zul je in gesprek moeten om te kijken wat er aan de hand is. Ga ook niet uit van blind vertrouwen. Zorg dat je een vier-ogen principe inbouwt en waar nodig een zes-ogen principe.

En altijd gaat het over nazorg. Je kunt een crimineel wel de tent uitjagen, maar hoe zorg je ervoor dat het daarna ook herstelt? Die stap wordt te vaak vergeten.

Het onderzoek toont aan dat weerbaarheid geen kwestie is van grote systemen of nieuwe wetgeving alleen. Het begint bij bewustzijn. Bij de ondernemer die zichzelf de vraag durft te stellen: speelt dit eigenlijk bij mij?

Het antwoord is vaker ja dan je denkt.”