Thema #3 Criminele inmenging

“Even een klusje doen”: jongeren in de criminaliteit

Rita van Dijk en Alex Straathof, oktober 2026

Het begint met een berichtje

Een doordeweekse avond. Daan, vijftien jaar, scrolt door Instagram als er een bericht binnenkomt van een onbekend account. Op de profielfoto staat een jongen van een jaar of twintig, gekleed in een dure jas.

“Yo, ken jij de buurt rond jullie school goed?”

Ze raken aan de praat. De jongen noemt zichzelf Reza. Hij zoekt iemand die een paar keer per week een tas kan ophalen en ergens anders kan afleveren. Tachtig euro cash per keer. Geen vragen.

Twee dagen later zegt Daan ja.

Wat hij niet weet, is dat het gesprek allerminst toevallig was. Reza weet in welke buurt Daan woont en op welke school hij zit. Hij weet ook hoe je een jongen van vijftien aanspreekt. Niet met dreiging, maar met erkenning. Met tachtig euro en vooral met het gevoel dat iemand hem ziet staan.

Jong, kwetsbaar en gewild door criminelen

Het is precies die combinatie die jongeren aantrekkelijk maakt voor criminele samenwerkingsverbanden (CSV’s). Niet alleen omdat ze inzetbaar zijn, maar ook omdat ze relatief gemakkelijk te beïnvloeden zijn.

Dat is een centrale bevinding uit de Themastudie Jeugd van het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit (SKC-OC), die begin 2025 verscheen op basis van interviews met 44 professionals uit politie, onderwijs, jeugdzorg, wetenschap en gemeenten. Criminele organisaties beschouwen jongeren als ‘strategisch kapitaal’: goedkope arbeidskrachten die vaak weinig weten over de organisatie boven hen, juridisch minder zwaar worden gestraft en in de openbare ruimte minder snel opvallen.

Jongeren rapporteren zelf ongeveer tien keer zoveel delicten

Dit alles gebeurt tegen de achtergrond van een bredere ontwikkeling die op het eerste gezicht geruststellend lijkt. De geregistreerde jeugdcriminaliteit in Nederland is de afgelopen twintig jaar fors afgenomen. Sinds de piek rond 2006-2008 is het aantal geregistreerde jonge verdachten met meer dan de helft gedaald. Maar achter die dalende cijfers schuilt een ander verhaal. Jongeren rapporteren zelf ongeveer tien keer zoveel delicten als er door de politie worden geregistreerd. Een kleine, hardnekkige groep blijft betrokken bij georganiseerde criminaliteit, vaak in kwetsbare buurten. Vooral cybercriminaliteit en crimineel gedrag onder twaalfminners blijven grotendeels onder de radar.

Waarom jongeren vatbaar zijn

De aantrekkelijkheid van jongeren voor criminelen zit niet alleen in hun inzetbaarheid. Ook hun leeftijd speelt een rol. De hersenen zijn tot ongeveer het 25e levensjaar volop in ontwikkeling. De frontale kwab, die onder meer betrokken is bij het inschatten van langetermijngevolgen, rijpt als laatste. Jongeren zijn daardoor gevoeliger voor directe beloningen en groepsdruk en hebben meer moeite om risico’s op langere termijn te overzien.

Daar komt de sociale werkelijkheid bij. Een rechter die wij interviewden wijst erop dat het vaak gaat om jongeren die minder kansen hebben om het op een legale manier ”te maken in de maatschappij”. Bijvoorbeeld doordat ze een beperkte opleiding hebben of uit armoede komen. “Ze hebben minder kansen en vaak speelt ook verslavingsproblematiek. Ze willen toch meedoen met hun leeftijdgenoten of met wat ze op sociale media zien. Ze willen speciale merkkleding kunnen kopen, dure horloges, merkschoenen. En dat kost veel geld.”

Criminelen weten daar gebruik van te maken. De puberteit is immers ook de periode waarin jongeren op zoek zijn naar een eigen identiteit, erkenning en verbondenheid met leeftijdgenoten. De afstand tot ouders wordt groter, terwijl de behoefte om ergens bij te horen juist sterk kan zijn.

Wie daar handig op inspeelt, hoeft niet meteen met geweld of dreiging te komen. Aandacht, cadeaus en status kunnen aanvankelijk voldoende zijn. In de Themastudie Jeugd worden technieken beschreven die overeenkomsten vertonen met grooming en loverboypraktijken. Jongeren worden emotioneel ingepakt, voelen zich gezien en raken geleidelijk afhankelijk. Pas later kan die afhankelijkheid omslaan in druk, schuldgevoel of angst.

Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking (LVB) is het risico extra groot. Zij kunnen de consequenties van hun handelen moeilijker overzien en zijn gevoeliger voor manipulatie.

Ronselen gebeurt op straat én op het scherm

Wie denkt aan het ronselen van jongeren, ziet misschien een ontmoeting op straat voor zich. In werkelijkheid begint het vaak dichterbij: via familie, vrienden of bekenden. Jongeren worden benaderd op alledaagse plekken, zoals school, sportclubs, kickboksscholen en fitnesscentra, maar ook in de eigen wijk, bij coffeeshops of binnen zorginstellingen.

Tegelijkertijd is een belangrijk deel van de werving naar het scherm verschoven. Eén op de vijf jongeren tussen de 16 en 27 jaar zegt via sociale media ooit een oproep te hebben gezien voor drugs- of geweldsdelicten. Ruim 6 procent is zelf rechtstreeks benaderd.

Dat is niet verwonderlijk. Jongeren zijn vrijwel voortdurend online en daardoor eenvoudig bereikbaar. Op WhatsApp, Snapchat en Telegram circuleren berichten die opvallend veel weg hebben van vacatureteksten: een klus, een bedrag en duidelijke voorwaarden. Volgens Europol passen criminele ronselaars hun taalgebruik aan jongeren aan. Ze gebruiken elementen van gamification, zoals uitdagingen, beloningen en status, en presenteren een luxe levensstijl als iets waar je bij kunt horen.

Hoe precies die digitale werving werkt, is nog niet volledig in beeld. Het ministerie van Justitie en Veiligheid financiert daarom onderzoek naar de modus operandi van online ronselaars voor de periode 2025-2027. Dat onderstreept hoe nieuw en veranderlijk dit terrein is.

Drie van de vier scholen heeft te maken met een leerling die betrokken is bij ernstige criminaliteit

De school als vindplaats én blinde vlek

Juist omdat jongeren zoveel tijd op school doorbrengen, is het onderwijs een belangrijke plek om signalen op te vangen. Tegelijkertijd is het een plek waar die signalen gemakkelijk worden gemist.

Drie van de vier middelbare scholen in Nederland hadden de afgelopen vijf jaar te maken met een leerling die betrokken was bij een ernstige vorm van criminaliteit. Dat blijkt uit onderzoek onder bijna 700 onderwijsprofessionals door onderzoekster Jennifer van den Broek. Het ging onder meer om drugshandel, het bewaren van wapens, hand- en spandiensten voor criminelen en het fungeren als geldezel.

De rol van scholen kan bovendien verder gaan dan die van vindplaats voor potentiële uitvoerders. Uit het SKC-rapport blijkt dat criminelen soms opleidingen financieren of jongeren via familiebanden naar specifieke beroepsopleidingen sturen, bijvoorbeeld in de elektrotechniek of de zorg. Die jongeren kunnen later strategisch worden ingezet, bijvoorbeeld in hennepkwekerijen of bij het beheren van geldstromen.

Toch is de kennis over georganiseerde criminaliteit binnen het onderwijs beperkt. Slechts 6 procent van het onderwijspersoneel krijgt hierover training. De helft weet niet goed op welke signalen moet worden gelet en slechts 14 procent kent specifieke protocollen, bijvoorbeeld rond drugscriminaliteit.

Dat maakt vroegsignalering ingewikkeld. De meeste signalen zijn immers niet eenduidig. Vermoeidheid, dalende cijfers of regelmatig te laat komen kunnen talloze oorzaken hebben. Pas wanneer verschillende signalen samenkomen, kan een ander patroon zichtbaar worden.

Professionals beschrijven bijvoorbeeld jongeren die op school voortdurend ‘aan’ staan. Ze lijken permanent alert op wat er om hen heen gebeurt. Dat kan betekenen dat ze buiten schooltijd in een omgeving verkeren waarin ze zich voortdurend bedreigd of bekeken voelen. Ze komen laat thuis, slapen weinig, zakken op school in en worden uiteindelijk soms ziekgemeld.

Andere signalen zijn opvallender: jongeren die plotseling over dure kleding of meerdere telefoons beschikken, structureel worden opgehaald door onbekenden in dure auto’s, in videoclips verschijnen met mensen uit het criminele milieu of een naam van een jeugdgroep in hun Instagram-bio zetten.

Maar ook hier schuilt een belangrijke valkuil. Niet iedere jongere die betrokken is bij criminaliteit valt op. Jongeren die goed kunnen functioneren en goede cijfers halen, kunnen hun schoolleven en hun activiteiten daarbuiten soms opvallend goed van elkaar scheiden. Juist daardoor blijven zij langer buiten beeld.

Zwijgen uit angst

Daar komt nog iets bij: jongeren vertellen vaak niet wat er werkelijk speelt. Angst voor de gevolgen en voor mogelijke wraakacties houdt hen stil. Thuis, op school en zelfs tegenover de rechter kunnen ze zwijgen over de mensen die hen beïnvloeden.

Dat maakt het ingewikkeld om jongeren daadwerkelijk uit een crimineel netwerk te halen. Ook als ze voor de rechter staan, doen ze hun mond niet open. De rechter: “Je wil ze niet afschrijven maar uit die criminele groep halen. Ze worden gepakt omdat ze bijvoorbeeld cobra’s hebben gegooid en daarbij zijn opgepakt. Of omdat hun DNA is aangetroffen, omdat ze zijn herkend door toeschouwers of filmpjes van het gebeuren hebben verspreid naar anderen. Maar als ze voor je staan, zeggen ze dat ze bang zijn om erover te verklaren. Dat maakt het lastig om te komen tot effectieve maatregelen die naast de straf erop gericht zijn om jongeren te versterken, zodat ze onder de invloed uitkomen van het middelmanagement van een criminele organisatie.”

De school als verdedigingslinie

Scholen hebben dus een belangrijke positie. Maar van hen wordt veel gevraagd. Leraren moeten lesgeven, mentor zijn, signaleren en waar nodig doorverwijzen. Tegelijkertijd kampen scholen met personeelstekorten en hoge werkdruk. Het SKC-rapport maakt duidelijk dat die combinatie de ruimte om daadwerkelijk iets met signalen te doen beperkt.

Sommige scholen zijn bovendien beducht voor reputatieschade. Een school die bekendstaat als ‘probleemschool’ kan leerlingen verliezen. Dat kan ertoe leiden dat signalen van criminaliteitsrisico intern blijven of onvoldoende worden opgepakt.

Toch ligt de rol van de school niet alleen in signaleren en doorverwijzen. Ook de cultuur in de klas doet ertoe. Welke omgangsvormen zijn normaal? Hoe veilig voelen leerlingen zich? Kunnen gevoelige onderwerpen worden besproken? En wat gebeurt er als groepsdruk, stoer gedrag of zwijgen de norm wordt?

Leraren hebben daar invloed op. Niet alleen door regels te stellen, maar vooral door het voorbeeld dat ze geven en door veiligheid te creëren waarin leerlingen iets durven te vertellen.

Dat is juist bij criminele inmenging belangrijk. Een jongere kan via sociale media, vrienden of familie in aanraking komen met criminaliteit, maar ook worden aangetrokken door het vooruitzicht van snel geld. In een klas waar daar niet over gesproken kan worden, blijft die ontwikkeling gemakkelijk onzichtbaar.

Lees ook

Docenten in de frontlinie

De school kan het niet alleen

Een school kan veel betekenen, maar kan het probleem niet zelfstandig oplossen. Daarvoor is een netwerk nodig waarin onderwijs, jongerenwerk, wijkteams en jeugdhulp daadwerkelijk samenwerken.

Juist daar zitten kwetsbaarheden. De afgelopen twintig jaar is fors bezuinigd op het formele en informele aanbod in wijken. In de jeugdhulp wijzen professionals op versnippering, gebrekkige samenwerking, wachtlijsten en steeds wisselende hulpverleners. Jongeren kunnen daardoor ‘hulpverleningsmoe’ raken, juist wanneer een stabiele vertrouwensrelatie het hardst nodig is.

De overgang naar volwassenheid vormt daarbij een extra risicomoment. Wanneer jongeren achttien worden, kan ondersteuning wegvallen en kunnen zij plotseling zonder vangnet komen te staan. Bovendien verschilt het zorgaanbod per gemeente, waardoor de ondersteuning die jongeren krijgen mede afhankelijk is van waar ze wonen.

De rekening komt later

De maatschappelijke kosten van jeugdige betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit worden door het WODC in 2025 geschat op 2,6 miljard euro per jaar. Maar de rekening bestaat uit meer dan geld.

Jongeren die op jonge leeftijd in de criminaliteit terechtkomen, kunnen daar ook later de gevolgen van ondervinden. Hun kansen op de arbeidsmarkt nemen af en hun kwetsbaarheid om verder in het criminele milieu te raken kan toenemen. Ook de omgeving wordt geraakt. Een jongere die eenmaal onderdeel is van een crimineel netwerk kan een ingang vormen voor broers, zussen en vrienden.

En dan is er nog de vraag hoe iemand eruit komt.

Een strafblad kan deuren naar opleidingen en stageplekken sluiten. Schulden aan een criminele organisatie zijn niet eenvoudig af te lossen. En wie eenmaal deel heeft uitgemaakt van een bepaalde kring, kan daar niet zomaar afstand van nemen.

Vroeg zien begint met elkaar kennen

Wat kan er dan wel? Professionals zijn het over één belangrijk uitgangspunt eens: vroegsignalering begint niet met een checklist, maar met een relatie.

Een docent die een leerling echt kent, merkt eerder dat er iets verandert. Een mentor die weet hoe een leerling normaal gesproken binnenkomt, kan beter zien wanneer die ineens vermoeid, gespannen of teruggetrokken is. Signaleren gaat daarmee niet alleen over het herkennen van losse kenmerken, maar over het herkennen van verandering.

Ook de klascultuur verdient aandacht. Een open en veilige omgeving maakt het gemakkelijker om onderwerpen als groepsdruk, criminaliteit en de verleiding van snel geld bespreekbaar te maken. Daarin hebben docenten een belangrijke rol.

Maar daarvoor moeten scholen wel de ruimte en middelen krijgen om die rol waar te maken. Vroegsignalering vraagt om tijd, kennis en mensen die vervolgens ook beschikbaar zijn als een signaal wordt opgepakt. Het vraagt om samenwerking tussen onderwijs, jongerenwerk, wijkteams en zorg die niet afhankelijk is van toevallige contacten of lokale versnippering.

En misschien vraagt het bovenal om een andere blik op jongeren die dreigen af te glijden. Niet alleen als risico dat moet worden beheerst, maar als jongeren die iets nodig hebben: erkenning, perspectief en een betekenisvolle toekomst.

Precies daarin zijn criminelen hen vaak voor. Zij bieden wat op dat moment aantrekkelijk lijkt: geld, status, aandacht en het gevoel ergens bij te horen.

Dat maakt jongeren niet alleen kwetsbaar, maar ook gewild.