De school als vindplaats én blinde vlek
Juist omdat jongeren zoveel tijd op school doorbrengen, is het onderwijs een belangrijke plek om signalen op te vangen. Tegelijkertijd is het een plek waar die signalen gemakkelijk worden gemist.
Drie van de vier middelbare scholen in Nederland hadden de afgelopen vijf jaar te maken met een leerling die betrokken was bij een ernstige vorm van criminaliteit. Dat blijkt uit onderzoek onder bijna 700 onderwijsprofessionals door onderzoekster Jennifer van den Broek. Het ging onder meer om drugshandel, het bewaren van wapens, hand- en spandiensten voor criminelen en het fungeren als geldezel.
De rol van scholen kan bovendien verder gaan dan die van vindplaats voor potentiële uitvoerders. Uit het SKC-rapport blijkt dat criminelen soms opleidingen financieren of jongeren via familiebanden naar specifieke beroepsopleidingen sturen, bijvoorbeeld in de elektrotechniek of de zorg. Die jongeren kunnen later strategisch worden ingezet, bijvoorbeeld in hennepkwekerijen of bij het beheren van geldstromen.
Toch is de kennis over georganiseerde criminaliteit binnen het onderwijs beperkt. Slechts 6 procent van het onderwijspersoneel krijgt hierover training. De helft weet niet goed op welke signalen moet worden gelet en slechts 14 procent kent specifieke protocollen, bijvoorbeeld rond drugscriminaliteit.
Dat maakt vroegsignalering ingewikkeld. De meeste signalen zijn immers niet eenduidig. Vermoeidheid, dalende cijfers of regelmatig te laat komen kunnen talloze oorzaken hebben. Pas wanneer verschillende signalen samenkomen, kan een ander patroon zichtbaar worden.
Professionals beschrijven bijvoorbeeld jongeren die op school voortdurend ‘aan’ staan. Ze lijken permanent alert op wat er om hen heen gebeurt. Dat kan betekenen dat ze buiten schooltijd in een omgeving verkeren waarin ze zich voortdurend bedreigd of bekeken voelen. Ze komen laat thuis, slapen weinig, zakken op school in en worden uiteindelijk soms ziekgemeld.
Andere signalen zijn opvallender: jongeren die plotseling over dure kleding of meerdere telefoons beschikken, structureel worden opgehaald door onbekenden in dure auto’s, in videoclips verschijnen met mensen uit het criminele milieu of een naam van een jeugdgroep in hun Instagram-bio zetten.
Maar ook hier schuilt een belangrijke valkuil. Niet iedere jongere die betrokken is bij criminaliteit valt op. Jongeren die goed kunnen functioneren en goede cijfers halen, kunnen hun schoolleven en hun activiteiten daarbuiten soms opvallend goed van elkaar scheiden. Juist daardoor blijven zij langer buiten beeld.
Zwijgen uit angst
Daar komt nog iets bij: jongeren vertellen vaak niet wat er werkelijk speelt. Angst voor de gevolgen en voor mogelijke wraakacties houdt hen stil. Thuis, op school en zelfs tegenover de rechter kunnen ze zwijgen over de mensen die hen beïnvloeden.
Dat maakt het ingewikkeld om jongeren daadwerkelijk uit een crimineel netwerk te halen. Ook als ze voor de rechter staan, doen ze hun mond niet open. De rechter: “Je wil ze niet afschrijven maar uit die criminele groep halen. Ze worden gepakt omdat ze bijvoorbeeld cobra’s hebben gegooid en daarbij zijn opgepakt. Of omdat hun DNA is aangetroffen, omdat ze zijn herkend door toeschouwers of filmpjes van het gebeuren hebben verspreid naar anderen. Maar als ze voor je staan, zeggen ze dat ze bang zijn om erover te verklaren. Dat maakt het lastig om te komen tot effectieve maatregelen die naast de straf erop gericht zijn om jongeren te versterken, zodat ze onder de invloed uitkomen van het middelmanagement van een criminele organisatie.”
De school als verdedigingslinie
Scholen hebben dus een belangrijke positie. Maar van hen wordt veel gevraagd. Leraren moeten lesgeven, mentor zijn, signaleren en waar nodig doorverwijzen. Tegelijkertijd kampen scholen met personeelstekorten en hoge werkdruk. Het SKC-rapport maakt duidelijk dat die combinatie de ruimte om daadwerkelijk iets met signalen te doen beperkt.
Sommige scholen zijn bovendien beducht voor reputatieschade. Een school die bekendstaat als ‘probleemschool’ kan leerlingen verliezen. Dat kan ertoe leiden dat signalen van criminaliteitsrisico intern blijven of onvoldoende worden opgepakt.
Toch ligt de rol van de school niet alleen in signaleren en doorverwijzen. Ook de cultuur in de klas doet ertoe. Welke omgangsvormen zijn normaal? Hoe veilig voelen leerlingen zich? Kunnen gevoelige onderwerpen worden besproken? En wat gebeurt er als groepsdruk, stoer gedrag of zwijgen de norm wordt?
Leraren hebben daar invloed op. Niet alleen door regels te stellen, maar vooral door het voorbeeld dat ze geven en door veiligheid te creëren waarin leerlingen iets durven te vertellen.
Dat is juist bij criminele inmenging belangrijk. Een jongere kan via sociale media, vrienden of familie in aanraking komen met criminaliteit, maar ook worden aangetrokken door het vooruitzicht van snel geld. In een klas waar daar niet over gesproken kan worden, blijft die ontwikkeling gemakkelijk onzichtbaar.