Thema #3 Criminele inmenging

Docenten: Wij zien jongeren als eerste afglijden

Rita van Dijk en Alex Straathof interviewen Bregje van Goethem en Frank Planten, oktober 2026

Het viel Frank Planten op dat leerlingen die van school af wilden, allemaal hetzelfde verhaal hadden. Ze gingen stoppen om dakdekker te worden en ze hadden ook al een baan geregeld. “Eerst dacht ik: toeval. Maar op een gegeven moment: hoe kan het dat ineens iedereen in Den Bosch dakdekker wil worden?” Hij verdiepte zich in die wereld en ontdekte dat een deel van de dakdekkersbranche werd gebruikt als dekmantel voor criminele activiteiten. Toen hij het binnen de school meldde, herkenden collega’s het patroon meteen. Later bevestigde de gemeente dat Den Bosch opvallend veel dakdekkersbedrijven telde. Uiteindelijk besteedden ook Nieuwsuur en Zembla aandacht aan de zaak.

Frank Planten en zijn collega Bregje van Goethem zijn beide als docent werkzaam binnen het MBO. Vanuit die rol ontwikkelden ze een training voor docenten om signalen van criminaliteit bij jongeren te herkennen. Inmiddels geven ze die trainingen door het hele land.

Frank Planten

Bregje van Goethem

Hoe groot is het probleem dat jongeren worden ingezet voor criminele activiteiten?

Frank Planten: “Je ziet het pas als je weet waar je op moet letten. Docenten hebben wel een onderbuikgevoel, maar ze kunnen het niet duiden. Ze kennen de online leefwereld van jongeren niet. Op het moment dat we signalen laten herkennen, komen de eye-openers: ‘oh, nu snap ik wat er met Maarten vorig jaar aan de hand was. Of waarom Mohammed van school afging als dakdekker.’ Ineens valt alles op zijn plek.”

Op welke leeftijd belanden jongeren in de criminaliteit?

Frank Planten: “Als ze bij ons op het MBO zitten, zijn ze al 16, 17, 18. Maar alle gesprekken die ik voer met jongeren die klem zitten, geven aan dat ze op brugklasleeftijd de eerste stapjes hebben gezet. Als ze het mbo bereiken, zijn ze al twee, drie jaar verder.

“Ze weten dat de uitspraak van Ridouan Taghi ‘wie praat, die gaat’, daadwerkelijk wordt uitgevoerd”

Het MBO heeft veel beroepen die interessant zijn voor criminele uitbuiting. En dat geldt overigens niet alleen voor het MBO. Je denkt misschien als eerste aan de laborant die pillen draait, maar het gaat ook over de elektricien die warmtelampen aanlegt in een schuur, de loodgieter die een drainagesysteem voor een wietplantage installeert, de timmerman die isolatieplaten bevestigt zodat een drone de warmtebron niet ontdekt. Elk vakgebied dat interessant is in de bovenwereld, is dat ook voor de onderwereld.

Er wordt ook op latere leeftijd geworven. Een timmerman die als zzp’er wil beginnen, heeft al snel 25.000 tot 28.000 euro nodig voor een werkbus en gereedschap. Op dat moment wordt hij benaderd met een klus die meer oplevert dan gemiddeld. Dat komt dan goed uit. Hij doet gewoon timmerwerk, maar zo word je binnengehaald. En als hij een volgende keer een andere klus heeft, wordt hem gezegd die af te zeggen. ‘Je dacht toch niet dat je zomaar zoveel geld kreeg voor een klein klusje.’ Zo subtiel gaat het.”

Wat weten jullie over de aantallen jongeren die zijn betrokken?

Bregje van Goethem: “Dat weten we niet precies. Je kunt in de klas niet vragen wie er klem zit in een crimineel netwerk. Maar wat opvalt is dat deelnemers na iedere training die we geven zeggen: ‘Daar hebben we er bij ons minstens wel een paar van.’

Frank Planten: “En de aantallen zullen ook niet explosief stijgen als de signalering beter wordt. Jongeren zijn echt bang voor represailles. Ze kennen allemaal iemand in hun kring die er eerst wel was en nu niet meer is. Ze weten dat de uitspraak van Ridouan Taghi ‘wie praat, die gaat’, daadwerkelijk wordt uitgevoerd. Ook op jonge leeftijd. Dus ze gaan niet snel snitchen, ze gaan niet praten. Dat doen ze alleen als ze helemaal klem zitten en er echt uit willen.”

Welke rol spelen jongeren binnen criminele netwerken?

Frank Planten: “Je hebt loopjongens die doen koerierswerk, zijn bezig met het verplaatsen van drugs. Ook worden jongeren ingezet bij het kweken en verpakken. Envelopjes vullen met coke, topjes knippen van een wietplant. Daarvoor hoef je niet geschoold te zijn. Die taken worden uitgevoerd door 13-, 14-, 15-jarigen. Op de uitkijk staan doet inmiddels al de 11- en 12-jarige. De klussen die eerst door 13, 14-jarigen werd gedaan verschuiven naar 10 tot 12-jarigen.”

Bregje van Goethem: “We zien ook dat leerlingen worden ingezet als geldezel. Ze openen een rekening op hun eigen naam, daar wordt geld op gestort en weer afgehaald.”

Hoe verloopt het ronselen?

Frank Planten: “Altijd via bekenden, bij de sportclub, op het schoolplein, in de wijk. Ze worden meegenomen naar wat de ‘buurtprins’ wordt genoemd, de criminele tussenpersoon, die zorgt dat ze aan het werk gaan. Ze hebben zelden contact met de absolute top, dat is een klein kringetje van hooguit vijf, zes mensen.

“Als je dertien bent en er word je 6.000 euro schuld aangepraat, is dat enorm veel geld”

Eerst worden jongeren gepaaid met cadeaus of kleren. Dan wordt gekeken hoe loyaal ze zijn: lenen ze hun pas uit, durven ze op de uitkijk te staan? Als dat goed gaat, wordt hun een ‘straatschuld’ opgelegd. Ze moeten dan voor de criminelen werken om die straatschuld in te lossen. Als je dertien bent en er word je 6.000 euro schuld aangepraat, is dat enorm veel geld. Dat geeft jongeren het gevoel dat ze er niet meer uitkomen.”

Bregje van Goethem: “Ronselen gaat ook via social media. Jongeren denken steeds makkelijker ‘ik wil best een keer snel geld verdienen’. Ze reageren op posts als ‘Wil je 200 euro verdienen?‘ zonder te weten wat ze moeten doen. Ze krijgen dat geld vaak niet, zeker niet als het misgaat. En dan worden ze onder druk gezet.

Binnen het mbo zie je ook stagefraude als ingang. Jongeren kopen ‘aftekenstages’ waarbij ze hun uren niet maken. Ze denken er snel vanaf te zijn, maar worden vervolgens gevraagd een criminele klus te doen. Als ze moeilijk doen, wordt gedreigd de opleider te informeren over de fraude.”

Wat is het profiel van deze jongeren?

Frank Planten: “Vaak kwetsbare jongeren: in armoede, op zoek naar status, licht verstandelijk beperkt, of opgegroeid zonder vaderfiguur. Dat laatste moet je niet omdraaien: je wordt niet automatisch crimineel als je zonder vader opgroeit. Maar criminelen spelen er feilloos op in. Ze kruipen tijdelijk in die vaderrol en geven antwoord op de vragen waar zo’n jongere mee rondloopt.

Het gaat ook om jongeren die worden gepest, eenzaam zijn, weinig perspectief hebben. Als je wordt opgeleid tot assistent-vakkenvullen en je ziet dat drie keer de grens over rijden met een auto veel meer oplevert, is die keuze niet zo moeilijk meer te begrijpen.”

Bregje van Goethem: “Maar er is een maatschappelijke verschuiving gaande. Het is steeds minder nodig om uit een kwetsbare situatie te komen om in de criminaliteit te belanden. Influencers dragen een beeld uit van hoe je eruit moet zien en wat je status bepaalt. Daardoor zijn jongeren kwetsbaar, puur omdat ze jongeren zijn en hun brein nog niet fatsoenlijk werkt. Dat maakt de doelgroep veel breder.

Een bijkomende dreiging is online gokken. Het wordt online ontzettend laagdrempelig aangeboden. Veel jongeren raken erin verstrikt en bouwen schulden op. Ze denken dat ze met een paar klussen in de criminaliteit die schulden kunnen aflossen. Sowieso zijn jongeren met schulden kwetsbaar om in de criminaliteit te belanden.”

Jullie spreken over ‘criminele uitbuiting’, niet over ‘criminele inmenging’. Waarom?

Bregje van Goethem: “Dat is een bewuste keuze. Jongeren beginnen vaak als slachtoffer, maar dat is lang niet erkend. Ze komen in eerste instantie in beeld als dader omdat ze staan te dealen. Wat voorheen bijna automatisch volgde, was dat ze van school werden verwijderd. Maar daar is zo’n jongere echt niet mee geholpen. Je voegt er alleen maar een risicofactor aan toe. Aan gedrag moeten consequenties zitten, maar je moet nadenken welke consequenties echt helpen en of er alternatieven zijn.”

Frank Planten: “We deden ooit een actie op de ict-afdeling, politie en honden erbij, alle kluisjes gecontroleerd. Er werd een zak wiet gevonden bij een leerling. Om half vijf belde zijn moeder: ‘Ik heb gehoord dat jullie een drugsactie hebben gehouden. Ik ben het daar hartstikke mee eens en goed dat jullie maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen. Maar die zak wiet is van mij, en die wil ik terug.’ Die jongen dealde dus in opdracht van zijn moeder. Dan wordt het een heel ander verhaal. Het vraagt altijd maatwerk om te bepalen hoe je een jongere echt kunt helpen.”

Wat zijn de effecten van jullie training?

Bregje van Goethem: “De Avans Hogeschool heeft onderzoek gedaan naar de effectiviteit. Docenten leren inderdaad signalen te zien, maar vier weken na de training ebt het effect langzaam weg. Het is een startpunt maar je hebt blijvende aandacht nodig. Wij pleiten voor een aandachtsfunctionaris die het onderwerp op de agenda houdt.

“Wat in het onderwijs niet mag, is wegkijken”

Stel: de cijfers van een student gaan achteruit. Dat zegt nog niet veel. Maar als de mentor ook meldt dat ze opeens dure spullen heeft, en de conciërge vertelt dat ze elke dag gebracht en gehaald wordt door twee oudere jongens in een dure auto. Dan kan het nog steeds zijn dat er iets anders aan de hand is dan criminaliteit maar dan krijg je zo langzamerhand wel een onderbuikgevoel. Dan moet je opschalen.

Waar we tegen aan lopen is dat docenten bang zijn om iemand vals te beschuldigen. Maar wij beschuldigen nooit iemand. Je vertrekpunt is: ik maak me zorgen. We moeten van een cultuur waarin docenten bang zijn om te snitchen, naar een cultuur die draait om zorgplicht. Kern daarvan is: we maken ons zorgen om onze jongeren en gaan er omheen staan. En als blijkt dat we ons te veel zorgen hebben gemaakt, is dat ook oké.”

Frank Planten: “Wat je in het onderwijs niet mag doen is wegkijken. Dus je moet signaleren. Maar elke docent hoeft het niet zelf op te lossen. Je moet als school iemand hebben die functioneel die verantwoordelijkheid draagt, een aandachtsfunctionaris die van de hoed en de rand weet en het oppakt. Dat kun je niet van elke docent of conciërge verlangen.”

Hoe beïnvloedt de betrokkenheid van jongeren in de criminaliteit de schoolcultuur?

Bregje van Goethem: “Het is moeilijk om te filteren waar de cultuur in de klas vandaan komt. Maar wat je ziet is dat jongeren nu soms meer verdienen dan een docent die voor die groep staat. Dat doet iets met de sfeer in zo’n groep. De invloed van sociale media op de cultuur in de klas is enorm groot en dan denk ik bijvoorbeeld aan de manospheer. Er zijn ook veel jongeren die bang zijn. Ze dragen wapens omdat ze weten dat anderen die ook dragen.“

Frank Planten: “Wat we veel tegenkomen is de afstand tussen een docent en een leerling. Die is gewoon immens groot. De naïviteit onder onderwijspersoneel over dit onderwerp is giga. Ik heb me binnen het MBO vaak verbaasd over hoe weinig pedagogisch handelen docenten geleerd hebben gekregen binnen hun opleiding. Ze worden vervolgens wel voor een klas gezet waar 16 of 20 verschillende soorten jongeren in zitten. De een met ADHD, de ander met autisme, weer een ander komt uit een milieu waar je niet thuis wilt komen. Ik denk dat we daar als maatschappij iets mee moeten. Er zal een cultuurverandering moeten plaatsvinden rond de rol van de docenten. Artificiële Intelligentie gaat het didactische stuk wel overnemen. Dus het pedagogische wordt vele malen belangrijker in lerarenopleidingen en in trajecten voor zij-instromers. Omdat je op die manier met de goede pedagogische aanpak echt die verbinding kan krijgen met je studenten, waardoor je ze verder kunt helpen en ze groot groeien binnen deze maatschappij.”

Zijn jullie bezig om deze cultuurverandering onder docenten mogelijk te maken?

Bregje van Goethem: “Zeker. We hebben nu een training aandachtfunctionaris ondermijning en criminele uitbuiting opgezet. Daarin zullen we naast de signalen, ook stilstaan bij: wat heb jij dan allemaal nodig als aandachtsfunctionaris? Welke knoppen in de organisatie moeten worden aangedraaid om die gewenste cultuur te realiseren? We gaan uit van: relatie, competentie en autonomie. Die drie moeten op orde zijn. Dus voelt het personeel urgentie, weten ze waarom ze het doen, voelen ze zich daarmee verbonden? Hebben ze de competenties: zowel de kennis over wat signalen zijn van criminele uitbuiting maar weten ze ook wat ze ermee moeten doen en bij wie ze het kunnen melden? We proberen mee te geven dat in iedere student- of leerlingbespreking de vraag wordt gesteld: zijn er nog opvallende punten? Dus niet alleen kijken naar het didactische stuk. Zijn de cijfers in orde? Maar ook naar hoe gaat het nou met deze student? En er zijn scholen die dat heel goed doen. Maar er zijn ook plekken waar dit nauwelijks gebeurt.”

Wat is de rol van de school in de aanpak van criminaliteit onder jongeren?

Bregje van Goethem: “Wij zien jongeren zo’n 30 uur per week. Dat betekent dat we een groot stuk van hun leven zien. Veel informatie dus, maar er gebeurt nu te weinig mee. Wat regelmatig voorkomt: is dat achteraf wordt gezegd: ‘we hadden al lang in de gaten dat die jongen aan het afglijden was’. Waarom is er dan nooit iets mee gedaan?

De grootste kans voor het onderwijs zit in het preventieve stuk. Wij kunnen een grote rol spelen in het vroegtijdig signaleren maar dan moeten we er wel op zijn ingericht. Bij partners in het veld zie ik dat in de aanpak het onderwijs vaak wordt overgeslagen. Dat ligt aan beide partijen heb ik inmiddels ontdekt. Het onderwijs is heel lang erg gesloten geweest en andere partijen zien niet welke rol het onderwijs kan spelen. Het betekent dat wij die signaalfunctie moeten inrichten op scholen en dat we met partners afspraken moeten maken over wie welke rol heeft. Wij kunnen het probleem niet oplossen. Maar we kunnen wel een bijdrage leveren in het vroeg signaleren dat jongeren afglijden in de criminaliteit. En soms kunnen we trends en ontwikkelingen signaleren omdat we als eersten zien dat er iets verandert in de wereld van jongeren.”

Wat betekent deze nieuwe rol voor de cultuur?

Bregje van Goethem: “Dat vraagt een cultuur waarin de zorgplicht naar jongeren echt serieus wordt genomen. Dit betekent dat er een hoge meldingsbereidheid is. Het vraagt een omslag in het denken van: ‘ik ben iemand mogelijk valselijk aan het beschuldigen’ naar: ‘ik ben voor iemand aan het zorgen.’ En daarin moet je dus gewoon aanstaan. Dus, weten wat er speelt en het erover hebben met elkaar.”

Lees ook

"Even een klusje doen": jongeren in de criminaliteit