Incident of cultuur
Voor organisaties is het de vraag of grensoverschrijdend gedrag een losstaand incident betreft of een structureel probleem. Het antwoord op deze vraag is namelijk bepalend voor de veranderstrategie. Grensoverschrijdend gedrag is onderdeel van de organisatiecultuur wanneer het gaat om terugkerend, collectief gedrag dat wordt gelegitimeerd door gedeelde overtuigingen en bekrachtigd door personen of groepen met formele of informele invloed. Grensoverschrijdend gedrag kan zich beperken tot een afdeling of team, maar kan ook onderdeel zijn van de cultuur van de gehele organisatie. Vaak wordt grensoverschrijdend gedrag pas zichtbaar voor het management als het probleem al ernstig en diepgeworteld is geraakt. Dan is het simpelweg invoeren van enkele beleidsmaatregelen niet voldoende. Wat het oplossen van deze problematiek nog complexer maakt, is dat een groot deel van het gedrag zich onttrekt aan de directe waarneming. Seksueel grensoverschrijdend gedrag bijvoorbeeld, is zelden zichtbaar, maar kan jarenlang voortduren zonder dat dit leidt tot interventies. Dit stilzwijgen is vaak geworteld in angst, schaamte of onmacht onder medewerkers, wat betekent dat gedrag jarenlang kan voortbestaan zonder dat iemand het aan de kaak stelt.
Macht en grenzen
Grensoverschrijdend gedrag komt zelden voort uit toevalligheden en is vaak sterk verweven met machtsverhoudingen binnen de organisatie. Daders, slachtoffers en omstanders spelen ieder een rol, waarbij vooral de machtsdynamieken ervoor zorgen dat grensoverschrijdend gedrag blijft voortbestaan. Cultuur is namelijk wat je tolereert, niet wat je op papier belooft. Een belangrijke nuance hierbij is dat niet al het gedrag dat door medewerkers als grensoverschrijdend wordt ervaren juridisch strafbaar is. Slechts een klein deel van de incidenten valt onder het strafrecht, terwijl het merendeel laakbaar is. Het gaat om gedrag dat ingaat tegen maatschappelijke normen en waarden, maar juridisch moeilijk is aan te pakken. Maatschappelijke normen en waarden zijn aan verandering onderhevig en kunnen verschillen tussen mensen en groepen. Hierbij speelt dan ook de vraag: wie bepaalt waar de grens ligt?
Stilte onder slachtoffers en de rol van omstanders
Slachtoffers van grensoverschrijdend gedrag blijven vaak stil. De reden hiervoor is simpel: angst voor de gevolgen. Zeker als leidinggevenden betrokken zijn of wegkijken, vrezen slachtoffers voor represailles of een verergering van het gedrag. Ook omstanders, die vaak wel weten wat er speelt, melden zelden iets. Dit kan zijn omdat niet duidelijk is wie waarvoor verantwoordelijk is. Men zit op elkaar te wachten en er gebeurt niets (zie het rapport van Movisie over het zogenaamde Bystanders-effect). En ook omdat ze bang zijn om daarmee de aandacht op zich te vestigen en zelf het volgende slachtoffer te worden. Dit maakt duidelijk hoe diepgeworteld het probleem kan zijn en hoe moeilijk het is om een cultuur te veranderen. Als leidinggevenden stilzwijgen en wegkijken wordt dat de norm binnen de organisatie.
Een omvangrijk probleem
De omvang van het grensoverschrijdende gedrag is in Nederland alarmerend groot. Uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (2024) blijkt dat ruim 2,8 miljoen mensen te maken hebben met grensoverschrijdend gedrag en discriminatie. Het is een enorm aantal. Het resulteert in veel individueel leed en veroorzaakt grote schade aan organisaties door ziekteverzuim, stress en personeelsverloop. Dit maakt de noodzaak van een gezonde en veilige werkcultuur alleen maar urgenter.
