Veel ondernemers denken bij criminele inmenging vooral aan fraude, reputatie en financiële schade. Maar criminele inmenging raakt vaak iets fundamentelers: de cultuur van de organisatie. Wie niet begrijpt hoe criminele netwerken functioneren, loopt het risico belangrijke signalen over het hoofd te zien.
Wat maakt een criminele organisatie anders?
Een criminele organisatie is als een parasiet. Zo’n organisatie kan niet zelfstandig bestaan en heeft altijd andere organisaties nodig om te kunnen overleven. Ze lenen als het ware stukjes bedrijfsproces van normale organisaties. Criminele organisaties hebben geen transportafdeling en misbruiken dus die functie van bedrijven die vrachtwagens bezitten. Ze misbruiken ook de bankrekeningen van jongeren (‘geldezels’) om transacties te kunnen doen, waardoor ze zelf uit zicht blijven. Criminele weldoeners helpen sportverenigingen die in financiële nood verkeren, om daarmee mogelijkheden te creëren voor het witwassen van geld. Of door flinke fooien te geven aan kroegbazen, zodat criminele netwerken het zaaltje achter het café kunnen gebruiken om met elkaar te overleggen.
Criminele ondernemingen verschillen sterk van reguliere bedrijven. Ze hebben meestal geen formele structuur, geen transparante administratie en geen controlemechanismen zoals accountantscontroles of audits. Vaak opereren ze als informele netwerken waarin persoonlijke relaties belangrijker zijn dan functies of organogrammen.
Omdat deze netwerken voortdurend rekening moeten houden met politieonderzoek en strafrechtelijke vervolging, functioneren ze in een omgeving die zij zelf als vijandig ervaren. Dat heeft invloed op hun bedrijfscultuur.
Vertrouwen speelt daarbij een centrale rol. Niet het vertrouwen dat ontstaat door professionele samenwerking, maar vertrouwen gebaseerd op loyaliteit. Daarom bestaan criminele organisaties vaak uit familieverbanden, jeugdvriendschappen of zijn ze gebaseerd op een gedeelde achtergrond. Juist omdat de risico’s groot zijn, worden belangrijke posities vaak ingevuld door mensen die elkaar al jarenlang kennen.
Een volgend kenmerk is dat conflicten niet via de normale rechtsgang worden opgelost. Wie afspraken schendt, informatie doorspeelt aan de politie of betrokken raakt bij een mislukte drugsdeal, kan niet naar de rechter stappen. In plaats daarvan worden conflicten geregeld door machtsvertoon, intimidatie of geweld.
Daarnaast zijn geheimhouding en afscherming essentieel. Afspraken worden zo min mogelijk vastgelegd, verantwoordelijkheden worden verhuld en activiteiten worden bewust uit het zicht gehouden. Het doel is steeds hetzelfde: voorkomen dat illegale activiteiten kunnen worden herleid naar daders en met name naar opdrachtgevers.
Hoe een bedrijfscultuur zich ontwikkelt
Geen enkele organisatiecultuur staat stil. Bedrijven bewegen voortdurend mee met nieuwe omstandigheden. Daarbij ontstaan nieuwe denkbeelden, gewoonten, normen en manieren van samenwerken.
De cultuur ontwikkelt zich in essentie op twee manieren. Soms vindt een organisatie zelf nieuwe oplossingen voor problemen die zich voordoen met daarbij horende opvattingen en normen. Bijvoorbeeld in een restaurant blijkt een ‘money maker dish’ opeens minder populair onder bezoekers. Welke oplossing verzint de kok met zijn team zodat het omzetverlies wordt gecompenseerd? Daarnaast nemen organisaties regelmatig werkwijzen over die van buitenaf komen. De snelle opkomst van artificiële intelligentie onder vertaalbureaus, IT-bedrijven en advocatenkantoren is daar een voorbeeld van. Het vormt een oplossing om de personeelskosten te drukken, zodat organisaties concurrerend blijven.
Criminele inmenging leidt echter tot een bijzondere vorm van het overnemen van oplossingen van buitenaf. Daarbij worden niet alleen nieuwe werkwijzen geïntroduceerd in een reguliere organisatie, maar ook denkwijzen, normen en gedragspatronen overgenomen die horen bij een criminele omgeving.