Eerst worden jongeren gepaaid met cadeaus of kleren. Dan wordt gekeken hoe loyaal ze zijn: lenen ze hun pas uit, durven ze op de uitkijk te staan? Als dat goed gaat, wordt hun een ‘straatschuld’ opgelegd. Ze moeten dan voor de criminelen werken om die straatschuld in te lossen. Als je dertien bent en er word je 6.000 euro schuld aangepraat, is dat enorm veel geld. Dat geeft jongeren het gevoel dat ze er niet meer uitkomen.”
Bregje van Goethem: “Ronselen gaat ook via social media. Jongeren denken steeds makkelijker ‘ik wil best een keer snel geld verdienen’. Ze reageren op posts als ‘Wil je 200 euro verdienen?‘ zonder te weten wat ze moeten doen. Ze krijgen dat geld vaak niet, zeker niet als het misgaat. En dan worden ze onder druk gezet.
Binnen het mbo zie je ook stagefraude als ingang. Jongeren kopen ‘aftekenstages’ waarbij ze hun uren niet maken. Ze denken er snel vanaf te zijn, maar worden vervolgens gevraagd een criminele klus te doen. Als ze moeilijk doen, wordt gedreigd de opleider te informeren over de fraude.”
Wat is het profiel van deze jongeren?
Frank Planten: “Vaak kwetsbare jongeren: in armoede, op zoek naar status, licht verstandelijk beperkt, of opgegroeid zonder vaderfiguur. Dat laatste moet je niet omdraaien: je wordt niet automatisch crimineel als je zonder vader opgroeit. Maar criminelen spelen er feilloos op in. Ze kruipen tijdelijk in die vaderrol en geven antwoord op de vragen waar zo’n jongere mee rondloopt.
Het gaat ook om jongeren die worden gepest, eenzaam zijn, weinig perspectief hebben. Als je wordt opgeleid tot assistent-vakkenvullen en je ziet dat drie keer de grens over rijden met een auto veel meer oplevert, is die keuze niet zo moeilijk meer te begrijpen.”
Bregje van Goethem: “Maar er is een maatschappelijke verschuiving gaande. Het is steeds minder nodig om uit een kwetsbare situatie te komen om in de criminaliteit te belanden. Influencers dragen een beeld uit van hoe je eruit moet zien en wat je status bepaalt. Daardoor zijn jongeren kwetsbaar, puur omdat ze jongeren zijn en hun brein nog niet fatsoenlijk werkt. Dat maakt de doelgroep veel breder.
Een bijkomende dreiging is online gokken. Het wordt online ontzettend laagdrempelig aangeboden. Veel jongeren raken erin verstrikt en bouwen schulden op. Ze denken dat ze met een paar klussen in de criminaliteit die schulden kunnen aflossen. Sowieso zijn jongeren met schulden kwetsbaar om in de criminaliteit te belanden.”
Jullie spreken over ‘criminele uitbuiting’, niet over ‘criminele inmenging’. Waarom?
Bregje van Goethem: “Dat is een bewuste keuze. Jongeren beginnen vaak als slachtoffer, maar dat is lang niet erkend. Ze komen in eerste instantie in beeld als dader omdat ze staan te dealen. Wat voorheen bijna automatisch volgde, was dat ze van school werden verwijderd. Maar daar is zo’n jongere echt niet mee geholpen. Je voegt er alleen maar een risicofactor aan toe. Aan gedrag moeten consequenties zitten, maar je moet nadenken welke consequenties echt helpen en of er alternatieven zijn.”
Frank Planten: “We deden ooit een actie op de ict-afdeling, politie en honden erbij, alle kluisjes gecontroleerd. Er werd een zak wiet gevonden bij een leerling. Om half vijf belde zijn moeder: ‘Ik heb gehoord dat jullie een drugsactie hebben gehouden. Ik ben het daar hartstikke mee eens en goed dat jullie maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen. Maar die zak wiet is van mij, en die wil ik terug.’ Die jongen dealde dus in opdracht van zijn moeder. Dan wordt het een heel ander verhaal. Het vraagt altijd maatwerk om te bepalen hoe je een jongere echt kunt helpen.”
Wat zijn de effecten van jullie training?
Bregje van Goethem: “De Avans Hogeschool heeft onderzoek gedaan naar de effectiviteit. Docenten leren inderdaad signalen te zien, maar vier weken na de training ebt het effect langzaam weg. Het is een startpunt maar je hebt blijvende aandacht nodig. Wij pleiten voor een aandachtsfunctionaris die het onderwerp op de agenda houdt.